Kolejne propozycje zmian dotyczących udziału tłumaczy przysięgłych w postępowaniu karnym: komentarz dla portalu Prawo.pl

Raport dr Marzeny Andrzejewskiej z Biura Rzecznika Praw Obywatelskich: https://bip.brpo.gov.pl/sites/default/files/2026-10/Raport_-_Prawo_do_pomocy_tlumacza_w_postepowaniach_karnych.pdf

Artykuł na portalu Prawo.pl: Tłumacz, podejrzany – nowelizacja procedury karnej

Pełna treść udzielonego komentarza:

Uważam, że normatywne uwarunkowanie pierwszeństwa sięgania po pomoc tłumacza przysięgłego proponowane w „Raporcie w przedmiocie prawa do pomocy tłumacza w postępowaniach karnych” autorstwa dr Marzeny Andrzejewskiej jest postulatem słusznym, zmierzającym do zapewnienia profesjonalnej pomocy tłumaczeniowej w postępowaniu karnym. Postulat ten odpowiada również roli, jaką zawód tłumacza przysięgłego odgrywa w kontekście urzeczywistnienia zasady demokratycznego państwa prawnego, w tym prawa do sądu. Na okoliczność, że z rolą tą nie współgrają m.in. przepisy Kodeksu postępowania karnego, zwracałem już uwagę wcześniej (https://law.lnu.edu.ua/wp-content/uploads/2026/05/Zbirnyk_2026_Lviv.pdf, s. 286–293).

Zawód tłumacza przysięgłego został uregulowany ustawowo dwie dekady temu i ma charakter zawodu zaufania publicznego. Do zawodu tego dopuszczane są osoby spełniające określone przesłanki, m.in. wymóg zdania szczególnie trudnego egzaminu państwowego. Przewidziano dla niego także reżim odpowiedzialności zawodowej. Wobec powyższego zaskakujący jest fakt, że organom procesowym przyznano swobodę powoływania tłumaczy ad hoc bez zastrzeżenia subsydiarności takiego działania. Ustawodawca polega w tym względzie na własnej ocenie kompetencji powoływanej osoby przez organ. Należy podkreślić, że w wielu przypadkach pracownicy organów wymiaru sprawiedliwości nie są wystarczająco przygotowani do dokonywania takiej oceny. Pokutującemu wciąż przekonaniu, że każda osoba znająca język obcy (nawet absolwent/ka filologii) jest zdolna do wykonywania tłumaczeń odpowiedniej jakości, przeczą modele kompetencji tłumaczeniowych wypracowane przez przekładoznawców i praktyków przekładu (zob. np. modele EMT, QUALETRA, ISO 17100, ISO 20771). Poza znajomością danego języka konieczne są kompetencje merytoryczne (wiedza dziedzinowa, oczywiście w powiązaniu z terminologią specjalistyczną), a także wiedza i umiejętności tłumaczeniowe, które zdobywa się m.in. na specjalistycznych studiach i kursach. Ten swoisty „warsztat” tłumacza jest niestety bardzo często zupełnie niedostrzegany.

Podsumowując, systemowym rozwiązaniem problemu dostępności tłumaczy przysięgłych, zwłaszcza rzadszych języków, nie jest ułatwianie organom procesowym korzystania z pomocy tłumaczy ad hoc. Być może należałoby zweryfikować uregulowanie dostępu do zawodu tłumacza przysięgłego, począwszy od przyczyn niskiej zdawalności egzaminu po rozważenie ewentualności rozdzielenia uprawnień przysięgłego tłumacza pisemnego i ustnego. Wymóg zdania egzaminu z tych dwóch znacząco odmiennych rodzajów przekładu zamyka drogę do zawodu osobom o predyspozycjach do tylko jednego z nich. Trudno też dziwić się niechęci do przyjmowania zleceń ze strony tłumaczy przysięgłych, którzy zdali egzamin, lecz nie czują się komfortowo w danym rodzaju tłumaczenia. Dopływowi kompetentnych kandydatów do zawodu nie sprzyja również deprecjonowanie roli tłumaczy przysięgłych poprzez rezygnację z ich powoływania przez organy procesowe na rzecz korzystania przez pracowników organów z narzędzi generatywnej sztucznej inteligencji. Jeśli już, powinno się to odbywać pod ścisłą kontrolą profesjonalnego tłumacza specjalistycznego, np. na stałe zatrudnionego w danym organie. Kolejną kwestią wymagającą interwencji (podniesioną również w raporcie) są nierynkowe stawki wynagrodzeń za tłumaczenia ustne.

Przemysław Kusik